Geschiedenis van het orgel

Vanaf de zestiende eeuw heeft het orgel in de Nederlandse samenleving een vooraanstaande rol gespeeld in het openbare leven. De kerkgebouwen stonden de hele week open en men kon er vrij in- en uitlopen.

In diverse steden was er een “stadsorganist” die op gezette tijden het publiek vermaakte met muziek. Op deze wijze kwamen de burgers in aanraking met de nieuwste composities; dit in een tijd waarin onze moderne geluidsdragers nog moesten worden uitgevonden! Het gebruik van het orgel als begeleidings- instrument van de kerkzang begon in ons land pas na de Reformatie, zo ongeveer vanaf het midden van de zeventiende eeuw. Vóór- en tegenstanders hiervan voerden vaak een verhitte strijd die uiteindelijk beslecht werd ten gunste van de vóórstanders. De kerken op het platteland bleven dikwijls nog tot ver in de negentiende eeuw van orgels verstoken.

Hoe was de situatie in Alphen?

Op de plaats van de huidige Adventskerk klopt het religieuze leven van Alphen sinds de middeleeuwen. In 1619 viel de van oorsprong waarschijnlijk dertiende eeuwse kerk aan een brand ten prooi. Delen hiervan werden echter weer opgenomen in het nieuwe gebouw, dat op zijn beurt in 1916 (let op de jaartallen) als gevolg van loodgieterswerkzaamheden door brand werd verwoest. Er vond herbouw plaats.

Het nieuwe orgel werd geleverd door de firma Steinmeyer uit Oettingen, Beieren voor ruim ƒ 11.000. Deze firma, één der meest vooraanstaande in Duitsland, bouwde in eigen land een aantal zeer grote instrumenten, waaronder dat van de Dom van Passau. Dit instrument is thans na diverse uitbreidingen met 17.974 pijpen één der grootste orgels ter wereld. Het orgel van Alphen werd gebouwd met de z.g. pneumatische tractuur, hetgeen wil zeggen dat de verbindingen tussen speeltafel en pijpwerk via een buizensysteem met luchtdruk tot stand komt. De inwijding vond plaats in 1923.

In de loop der jaren ontkwamen kerk en orgel niet aan het nodige onderhoud; zelfs werden zij op zeker moment met sloop bedreigd….. Dankzij inspanning van velen is het zover gelukkig nooit gekomen! Het instrument neemt in het Nederlandse orgellandschap een unieke plaats in. Het orgel is in originele staat gebleven (op twee toegevoegde registers na) en bevindt zich nog steeds in de kerk waarvoor het destijds gebouwd is.

Originele aankoopdocumenten Steinmeyer-orgel (klik hier)

ORGELBRIEFJE

Orgelbriefje in windlade uit 1922

Tijdens restauratiewerkzaamheden aan een van de pedaalladen van het Steinmeyer-orgel werd in juni 2013 bij toeval in een windlade een briefje in het (Oud-)Duits ontdekt dat in 1922 door een van de orgelbouwers is achtergelaten. Dat gebeurde wel vaker, maar in het Alphense Steinmeyer-orgel is het ondanks alle onderhoudsrondes, tot nu toe nooit aan het licht gekomen!

Bij het onderhoud zijn de grootste pijpen gelicht en de z.g. “Taschen” (kleine klepjes, die de luch­ttoe­voer naar de pijpen regelen) vervangen. De oude taschen zaten er 50 jaar in en vertoonden scheur­tjes. Hopelijk gaan de nieuwe ook weer een halve eeuw mee!

Het briefje is niet goed leesbaar, wij maken er onderstaande tekst uit op:

Diese Lade (Truhe) wurde gemacht von August Lieben und August Müller im Jahre Herbst 1922.
In den Jahren der Teuerung nach dem unglücklichen Krieg, wo unser intra ? ? ?   – ? ? ? – her auf geschworen hat, was sich auf der ganze Welt bitter gerächt hat und alles in Not und Elend gestürzt hat.
1 Pfund (=500gr) Brot 78 Mark
1 Pfund Fleisch 350 Mark,  Kartoffel 500 Mark Sack

Vertaling: Deze windladen (borst) is gemaakt door August Lieben en August Müller in het najaar 1922.
In de jaren van hongersnood (???) na de ongelukkige oorlog waar onze intra? ? ? -? ? ? – heeft gezworen om wat zich bitter gewroken heeft op de gehele wereld en alles in leed en ellende gestort heeft.
1 pond (= 500 gram) brood 78 Mark
1 pond vlees 350 Mark, Zak aardappelen 500 Mark

Het stukje is in oud Duits geschreven en is van Duits naar het Nederlands vrij vertaald. Daar waar vraagtekens staan, was de kopie onleesbaar en zou het origineel bestudeerd moeten worden (maar dat wordt niet van z’n plaatst gelicht).De beide heren die het geschreven hebben kunnen niet gevraagd worden omdat ze inmiddels zijn overleden.

Eind 2013 is bij restauratie van het grote Steinmeyer-orgel (1930) in de Dom van Trondheim ook een dergelijk briefje tevoorschijn gekomen. Het blijkt dat de August die wij als August Lieben lezen zonder twijfel de August Sieber moet zijn die in het Noorse briefje gelezen wordt. In Trondheim werd ook geld gevonden.